Pochodzenie małych psów: gen IGF1 i Bliski Wschód

6 min czytania

Pochodzenie małych psów to jedna z najciekawszych zagadek udomowienia. Badania genetyczne wskazały, że kluczowy wariant genu IGF1, odpowiedzialny za niewielki wzrost, ma najbliższe pokrewieństwo z wilkami Bliskiego Wschodu, dlatego region ten uznaje się za prawdopodobną kolebkę małych psów. Wyjaśniamy, co wiemy, czego jeszcze nie wiemy i jak powstały dzisiejsze małe rasy.

W skrócie:

Wszystkie psy, także najmniejsze, pochodzą od wilków.
Za mały rozmiar odpowiada przede wszystkim wariant genu IGF1.
Badanie z 2010 roku powiązało ten wariant z wilkami z Bliskiego Wschodu.
Zmniejszenie ciała to typowy efekt udomowienia, widoczny też u bydła, świń i kóz.
Większość współczesnych małych ras powstała dopiero w ostatnich stuleciach.

Spis treści

Od wilka do chihuahuy: jak powstały małe psy?

Pies wywodzi się od wilka, a proces udomowienia trwał tysiące lat. Ogólną historię tego procesu, od pierwszych kontaktów ludzi i wilków po powstanie ras, opisujemy szczegółowo w artykule udomowienie psa: skąd pochodzi pies. Natomiast tutaj skupiamy się na jednym, wyjątkowym aspekcie: skąd wzięły się psy wielokrotnie mniejsze od swojego przodka.

Różnica wielkości między psami jest ogromna. Na przykład chihuahua może ważyć 2 kg, a mastif angielski ponad 80 kg. Co więcej, żaden inny gatunek ssaka nie ma tak dużej rozpiętości rozmiarów. W efekcie to wynik zarówno naturalnych mutacji, jak i świadomej selekcji prowadzonej przez ludzi.

Gen IGF1: genetyczny klucz do małych rozmiarów

W 2007 roku zespół badaczy opublikował w czasopiśmie Science wyniki pokazujące, że za mały wzrost psów w dużej mierze odpowiada jeden region DNA: gen IGF1, kodujący insulinopodobny czynnik wzrostu 1. Przy tym ten hormon steruje wzrostem kości i tkanek w okresie dorastania. Co ważne, jeden z wariantów genu występuje niemal u wszystkich małych ras, a u dużych jest rzadki.

Gen IGF1 nie działa sam. Jednak późniejsze badania wykazały, że kilkanaście genów odpowiada za większość różnic wielkości między rasami, m.in. geny związane z receptorem hormonu wzrostu i długością kości kończyn. To dlatego np. jamnik czy corgi mają krótkie nogi przy stosunkowo dużym tułowiu.

Pochodzenie małych psów: dlaczego Bliski Wschód?

W 2010 roku naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, w tym dr Melissa Gray, opublikowali w czasopiśmie BMC Biology analizę wariantu IGF1 typowego dla małych psów. Następnie porównali go z DNA wilków z różnych części świata i stwierdzili, że jest on najbliżej spokrewniony z wariantami występującymi u wilków z Bliskiego Wschodu. Dlatego na tej podstawie uznali, że małe psy prawdopodobnie pojawiły się właśnie w tym regionie.

Badacze wiązali to z rozwojem rolnictwa i osiadłego trybu życia. Otóż w gęsto zabudowanych osadach rolniczych psy żyły blisko ludzi, częściowo w domach i na ciasnych podwórzach. W efekcie mniejszy pies mniej jadł, łatwiej się mieścił i był po prostu wygodniejszy. Ponadto archeolodzy znajdują na Bliskim Wschodzie szczątki niewielkich psów z okresu, gdy ludzie przechodzili na rolnictwo.

Zmniejszenie rozmiarów ciała to typowy skutek udomowienia. Na przykład podobne zjawisko zaobserwowano u bydła, świń i kóz, które w pierwszych tysiącleciach hodowli stawały się mniejsze od swoich dzikich przodków.

Co mówią nowsze badania?

Nauka nie stoi w miejscu. Na przykład późniejsze analizy genomów, w tym DNA ze szczątków dawnych psów i wilków, sugerują, że wariant IGF1 związany z mniejszym rozmiarem mógł być obecny w populacjach wilków już dawno, zanim powstały małe psy. Możliwe więc, że ludzie nie „stworzyli” tego wariantu, tylko wybierali psy, które go posiadały. Zatem teoria bliskowschodnia pozostaje ważną hipotezą, ale nie ostatecznym wyrokiem. Podobnie zresztą jest z samym miejscem udomowienia psa: wskazywano Azję Wschodnią, Bliski Wschód, Europę i Syberię, a część badań sugeruje, że psy udomowiono więcej niż raz.

Małe rasy psów: jak powstały dzisiejsze miniatury?

Choć małe psy towarzyszyły ludziom od tysięcy lat, większość współczesnych ras miniaturowych ma znacznie krótszą historię. Natomiast hodowcy przez stulecia selekcjonowali psy pod kątem konkretnych zadań:

Teriery i jamniki do polowań w norach i tępienia gryzoni.
Małe psy stróżujące, które alarmowały szczekaniem o obcych.
Psy do towarzystwa na dworach w Chinach, Tybecie czy Europie, np. pekińczyki, shih tzu czy maltańczyki.
Miniaturowe wersje większych ras, tworzone celowo przez selekcję najmniejszych osobników, np. pudel miniaturowy i toy.

Przy tym większość tych ras uzyskała obecny wygląd i wzorce w XIX i XX wieku, gdy rozwinęła się kynologia wystawowa. Jeśli myślisz o małym psie, zajrzyj do zestawienia małe psy do mieszkania lub artykułu małe psy kanapowe.

Czy mały rozmiar ma wpływ na zdrowie psa?

Małe psy żyją zwykle dłużej niż duże: wiele ras miniaturowych dożywa 13 do 16 lat, podczas gdy olbrzymy często 8 do 10. Dlatego badacze łączą to m.in. z wolniejszym tempem wzrostu i niższym poziomem czynników wzrostu, choć mechanizm wciąż jest badany. Wzorce i dopuszczalną wielkość ras opisuje Międzynarodowa Federacja Kynologiczna FCI.

Miniaturyzacja ma jednak swoje koszty. U małych ras częściej występują:

Zwichnięcie rzepki.
Choroby przyzębia i przetrwałe zęby mleczne.
Zapadanie się tchawicy.
Hipoglikemia u szczeniąt.
Złamania kończyn po upadkach, u ras o bardzo delikatnym kośćcu.

Uważaj na oferty psów „mini”, „micro” czy „teacup”, wyraźnie mniejszych od wzorca rasy. Ponieważ skrajna miniaturyzacja podnosi ryzyko wad rozwojowych, problemów z sercem, zębami i układem kostnym, wybieraj psy zgodne ze wzorcem. Ponadto szczeniak, który jest osłabiony, drży lub traci przytomność, wymaga pilnej pomocy lekarza weterynarii.

Co to oznacza dla opiekuna psa?

Historia małych psów przypomina, że każdy pies, nawet najmniejszy, ma w sobie dziedzictwo wilka: potrzebę ruchu, węszenia, kontaktu z innymi psami i jasnych zasad. Dlatego małe rasy nie są zabawkami. Przeciwnie, potrzebują spacerów, szkolenia i socjalizacji tak samo jak duże psy. Zatem wybierając szczeniaka, kieruj się zdrowiem i charakterem, a nie tym, by był „jak najmniejszy”.

Najczęściej zadawane pytania

Skąd pochodzą małe psy?

Badania genetyczne z 2010 roku wskazały, że wariant genu IGF1 typowy dla małych psów jest najbliżej spokrewniony z wariantami wilków z Bliskiego Wschodu. W efekcie sugeruje to, że małe psy mogły pojawić się w tym regionie, w społecznościach rolniczych. Nowsze badania pokazują jednak, że historia jest bardziej złożona.

Który gen odpowiada za mały rozmiar psa?

Najważniejszy jest gen IGF1, kodujący insulinopodobny czynnik wzrostu 1. Na przykład jeden z jego wariantów występuje niemal u wszystkich małych ras. Na wielkość psa wpływa jednak kilkanaście genów, m.in. związanych z hormonem wzrostu i długością kości.

Czy małe psy pochodzą od innego przodka niż duże?

Nie. Wszystkie psy, od chihuahuy po doga niemieckiego, pochodzą od wilków. Natomiast różnice wielkości wynikają z wariantów kilku genów oraz z tysięcy lat selekcji prowadzonej przez ludzi.

Dlaczego ludzie hodowali małe psy?

Mniejsze psy jadły mniej, łatwiej mieściły się w domach i osadach, a z czasem wykorzystywano je do tępienia gryzoni, polowań w norach i jako psy do towarzystwa. Większość dzisiejszych małych ras powstała jednak dopiero w ostatnich kilkuset latach.

Czy małe psy żyją dłużej?

Zwykle tak. Małe rasy żyją przeciętnie dłużej niż duże i olbrzymie. Naukowcy wiążą to m.in. z wolniejszym tempem wzrostu i niższym poziomem czynników wzrostu, choć mechanizm nie jest jeszcze w pełni wyjaśniony.

Podsumowanie

Pochodzenie małych psów wiąże się z genem IGF1 i prawdopodobnie z rolniczymi społecznościami Bliskiego Wschodu, choć nowsze badania pokazują, że historia jest bardziej złożona. Z kolei dzisiejsze małe rasy to efekt tysięcy lat współżycia z ludźmi i stuleci świadomej hodowli. Więcej ciekawostek o psach znajdziesz w dziale Historia psa.