Szakale: gatunki, wygląd i zwyczaje, także szakal złocisty w Polsce

Szakale to średniej wielkości dzikie psowate z Afryki, Azji i południowo-wschodniej Europy, wielkością zbliżone do lisa lub małego psa. Najbardziej znane są trzy gatunki: szakal złocisty, czaprakowy i pręgowany. Złocisty od kilkunastu lat pojawia się także w Polsce, dlatego coraz więcej osób pyta, jak go rozpoznać i czy jest groźny.

Jakie są gatunki szakali?

Ta nazwa nie oznacza jednego gatunku, tylko kilka podobnych z wyglądu psowatych. Co więcej, badania genetyczne pokazały, że nie wszystkie są ze sobą blisko spokrewnione. Gatunek złocisty jest bliżej wilka, kojota i psa domowego, natomiast czaprakowy i pręgowany tworzą osobną, starszą linię. Najczęściej opisuje się trzy gatunki:

• Szakal złocisty (Canis aureus): piaskowo-złoty, żyje w południowej Azji, na Bliskim Wschodzie i w Europie, lubi otwarte równiny, mokradła i doliny rzek.
• Szakal czaprakowy (Lupulella mesomelas, dawniej Canis mesomelas): rudy, z czarnym, srebrzyście nakrapianym siodłem na grzbiecie, żyje we wschodniej i południowej Afryce.
• Szakal pręgowany (Lupulella adusta, dawniej Canis adustus): szarobrązowy, z jasnym paskiem wzdłuż boku i białym końcem ogona, woli zarośla i lasy galeriowe nad rzekami.

Afrykańskie populacje dawniej zaliczane do tego gatunku uznaje się dziś za odrębny gatunek, nazywany wilkiem afrykańskim. W starszych książkach znajdziesz jednak tradycyjne nazewnictwo, dlatego warto znać obie wersje.

Jak wygląda szakal i jak odróżnić go od lisa?

Na pierwszy rzut oka przypomina szczupłego psa albo dużego lisa. Ponadto ma wąski pysk, duże uszy i długie nogi. Kły są długie i lekko zakrzywione, dobrze przystosowane do chwytania ptaków, gryzoni i gadów. Z kolei samice są zwykle nieco mniejsze od samców.

W praktyce w Polsce najczęściej myli się go z lisem albo z młodym wilkiem. Lis rudy ma rudą sierść, białą końcówkę długiego, puszystego ogona i krótsze nogi. Ten psowaty jest wyższy, bardziej szary lub piaskowy, a jego ogon jest krótszy i ciemniejszy na końcu. Z kolei wilk jest wyraźnie większy i masywniejszy.

Jak żyją szakale?

Zwierzęta te żyją najczęściej w parach, które łączą się na wiele lat, często na całe życie. Czasem także tworzą małe grupy rodzinne, w których starsze młode zostają z rodzicami. Para wspólnie broni terytorium i oznacza je moczem, odchodami oraz wydzieliną gruczołów zapachowych. Dzięki temu sąsiedzi wiedzą, gdzie kończy się cudzy teren.

Co więcej, to zwierzęta bardzo hałaśliwe. Członkowie rodziny porozumiewają się szczekaniem, piskami i charakterystycznym, zbiorowym zawodzeniem. Najpierw odzywa się jeden osobnik, a następnie odpowiadają mu kolejne. Jeśli mieszkasz w okolicy, gdzie pojawił się ten gatunek, możesz usłyszeć takie „koncerty” zwłaszcza zimą i wczesną wiosną.

Co je szakal?

To wszystkożerca i oportunista. Je to, czego w danym miejscu jest najwięcej: gryzonie, zające, ptaki, jaja, gady, ryby, owady, a także owoce, jagody i trawy. Chętnie korzysta z padliny i resztek po większych drapieżnikach. Dlatego w pobliżu ludzi chętnie odwiedza wysypiska, kompostowniki i miejsca, gdzie wyrzuca się odpady.

Ta elastyczność wyjaśnia, dlaczego gatunek tak dobrze radzi sobie w zmieniającym się krajobrazie. Jednocześnie bywa źródłem konfliktów, ponieważ te drapieżniki potrafią zabić drób czy jagnięta pozostawione bez opieki.

Rozmnażanie i szczenięta szakali

W miocie rodzi się zwykle od dwóch do czterech szczeniąt, choć zdarzają się większe mioty. Maluchy przez pierwsze dni są jednak ślepe i spędzają czas w norze. Po około trzech tygodniach zaczynają wychodzić na zewnątrz i bawić się z rodzeństwem. Matka dla bezpieczeństwa co jakiś czas przenosi młode do innej kryjówki.

Młode są karmione mlekiem, a następnie zwracanym pokarmem. Pomagają w tym starsze młode z poprzedniego miotu, co znacząco zwiększa szanse maluchów na przeżycie. Około szóstego miesiąca młode zaczynają polować samodzielnie. Na wolności rzadko dożywają 10 lat, w niewoli żyją dłużej.

Czy szakal złocisty żyje w Polsce?

Tak. Ten gatunek od kilkudziesięciu lat rozszerza zasięg z Bałkanów na północ i zachód Europy. W Polsce pierwsze potwierdzone obserwacje pojawiły się w ostatniej dekadzie, a dziś gatunek notuje się w różnych częściach kraju, często w dolinach rzek i na terenach podmokłych. Informacje o dzikich zwierzętach w polskich lasach publikują Lasy Państwowe.

Jeśli spotkasz takie zwierzę, zachowaj spokój i nie podchodź. To zwierzę płochliwe, które zwykle ucieka przed człowiekiem. Nie dokarmiaj go, bo przyzwyczajenie do ludzi zwiększa ryzyko konfliktów. Ponadto pilnuj swojego psa na spacerze i trzymaj go na smyczy w lesie, ponieważ dzikie psowate mogą przenosić pasożyty i choroby.

Czym jest szakal etiopski?

Ta nazwa to dawne określenie wilka etiopskiego (Canis simensis). Ten rudy, smukły psowaty przypomina lisa, ale jest bliskim krewnym wilka szarego. Żyje wyłącznie na wysokich płaskowyżach Etiopii i należy do najrzadszych psowatych świata. Jego populacja liczy zaledwie kilkaset osobników, a poważnym zagrożeniem są choroby przenoszone przez psy domowe, zwłaszcza wścieklizna i nosówka.

Podsumowanie

To sprytne, elastyczne psowate, które potrafią żyć zarówno na afrykańskiej sawannie, jak i w europejskich dolinach rzek. Pary na całe życie, wspólna opieka nad młodymi i zdolność jedzenia niemal wszystkiego sprawiają, że ten gatunek wciąż się rozprzestrzenia. Jeśli ciekawi Cię, jak ten dziki krewny ma się do psa domowego, przeczytaj o shalaice, hybrydzie psa i szakala, a o innych krewnych z Afryki w opisie likaona. Szerszy przegląd rodziny znajdziesz w tekście psowate: charakterystyka i gatunki.