Pies Pawłowa: na czym polegał eksperyment i czego uczy

Pies Pawłowa to określenie psów, na których rosyjski fizjolog Iwan Pawłow badał trawienie i odkrył odruch warunkowy. Psy uczyły się, że określony sygnał zapowiada jedzenie, więc ślinka ciekła im już na sam dźwięk. Jeśli szkolisz pupila nagrodami, korzystasz z tego samego mechanizmu, chociaż często nie zdajesz sobie z tego sprawy.

Kim był Iwan Pawłow i dlaczego badał psy?

Iwan Pietrowicz Pawłow był rosyjskim fizjologiem, który większość życia poświęcił badaniu układu pokarmowego. Psy wybrał, ponieważ ich trawienie w wielu punktach przypomina ludzkie, a do tego dają się spokojnie prowadzić w powtarzalnych doświadczeniach. Interesowało go przede wszystkim to, jak organizm wydziela ślinę i soki trawienne.

W 1904 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Wiele popularnych tekstów podaje, że nagrodzono odruch warunkowy, jednak komitet wyróżnił jego prace nad fizjologią trawienia. Odkrycie odruchu warunkowego było niejako produktem ubocznym tych badań, a zarazem tym, co przyniosło mu największą sławę.

Na czym polegał eksperyment Pawłowa?

Pawłow zauważył coś, co najpierw uznał za zakłócenie pomiarów. Psy zaczynały się ślinić, zanim dostały jedzenie, na przykład na widok laboranta albo na odgłos jego kroków. Zamiast to pominąć, postanowił zbadać zjawisko dokładnie.

Przebieg doświadczenia można opisać w kilku krokach:

• Najpierw sprawdzano, że neutralny sygnał, na przykład dźwięk metronomu lub brzęczyka, sam nie wywołuje ślinienia.
• Następnie sygnał podawano tuż przed karmieniem, wielokrotnie, w podobnych warunkach.
• Po serii powtórzeń pies zaczynał wydzielać ślinę już na sam dźwięk, bez widoku jedzenia.
• Gdy sygnał przestawał zapowiadać jedzenie, reakcja stopniowo słabła, czyli dochodziło do wygaszania.

Popularny obraz dzwonka jest uproszczeniem. W zapiskach z laboratorium pojawiają się różne bodźce, między innymi metronom, brzęczyk czy światło. Sama zasada pozostaje jednak ta sama: eksperyment Pawłowa pokazał, że organizm uczy się przewidywać ważne zdarzenia.

Jak mierzono ślinę u psa Pawłowa?

Aby liczyć krople śliny, Pawłow wykonywał u psów zabieg chirurgiczny. Przewód ślinianki wyprowadzano na zewnątrz policzka, a ślina spływała do rurki i pojemnika. Dzięki temu badacz mógł porównywać ilość wydzieliny przy różnych bodźcach. Według założeń zabieg miał nie wpływać na ogólną kondycję zwierzęcia.

W praktyce szybko okazało się, że nie każdy pies nadaje się do takich badań. Zwierzęta zestresowane lub pobudzone wydzielały dużo śliny niezależnie od sygnału, co fałszowało wyniki. Do doświadczeń wybierano więc psy spokojne i przyzwyczajone do laboratorium. To ciekawa obserwacja również dla dzisiejszych opiekunów: emocje psa bardzo silnie zmieniają jego reakcje fizjologiczne.

Czy eksperymenty Pawłowa były okrutne?

Z dzisiejszej perspektywy wiele z tych doświadczeń budzi poważne zastrzeżenia. Pawłow wcześniej prowadził badania z przetokami żołądka i trzustki, a także operacje na mózgu zwierząt. Część psów cierpiała z powodu okaleczeń przez resztę życia. Takie metody były w XIX i na początku XX wieku powszechne w fizjologii, co jednak nie zmienia oceny ich skutków dla zwierząt.

Współcześnie doświadczenia na zwierzętach podlegają w Polsce i Unii Europejskiej ścisłym przepisom, ocenie komisji etycznych i zasadzie ograniczania cierpienia. Jeśli interesuje Cię, jak państwo nadzoruje dobrostan zwierząt, zajrzyj na stronę Głównego Inspektoratu Weterynarii o ochronie i dobrostanie zwierząt.

Odruch warunkowy u psa w codziennym życiu

Nie potrzebujesz laboratorium, żeby zobaczyć to zjawisko. Wielu opiekunów zauważa, że pies zrywa się z legowiska na dźwięk otwieranej szuflady ze smakołykami. Z kolei ten sam pies może drżeć na widok transportera, ponieważ dotąd zawsze kończyło się to wizytą u weterynarza.

Przykłady, które rozpoznasz u swojego pupila

• Pies biegnie do drzwi, gdy tylko sięgasz po klucze lub smycz.
• Szczeniak siada przy misce na odgłos przesypywanej karmy.
• Pupil chowa się, gdy wyjmujesz suszarkę albo cążki do pazurów.
• Pies ślini się, kiedy otwierasz lodówkę o stałej porze.

Każda z tych reakcji to klasyczne warunkowanie. Pies nie analizuje sytuacji, tylko automatycznie łączy sygnał z tym, co zwykle po nim następuje.

Jak wykorzystać odkrycie Pawłowa w szkoleniu psa?

Na warunkowaniu opiera się dobre szkolenie metodami pozytywnymi. Najpierw budujesz skojarzenie sygnału z czymś przyjemnym, a następnie używasz tego sygnału do oznaczania pożądanych zachowań. Dzięki temu pies chętniej współpracuje i szybciej rozumie, czego od niego oczekujesz.

Warunkowanie pomaga także w pracy nad lękami. Jeśli pies boi się szczotki, możesz przez kilka dni pokazywać ją z daleka i od razu podawać smakołyk. Stopniowo zmniejszasz dystans, aż szczotka zacznie zapowiadać coś dobrego. W efekcie zmienia się emocja, a nie tylko zachowanie. Więcej o doborze nagród przeczytasz w tekście nagrody dla psa w procesie szkolenia.

Najczęstsze błędy opiekunów

• Nieświadome warunkowanie strachu, na przykład gdy smycz pojawia się tylko przed wizytą u weterynarza.
• Używanie komendy przywołania tuż przed czymś nieprzyjemnym, przez co pies przestaje przychodzić.
• Zbyt rzadkie nagradzanie na początku nauki, przez co skojarzenie jest słabe.
• Nagradzanie z opóźnieniem, gdy pies wykonuje już inne zachowanie.

Jeśli Twój pupil mimo ćwiczeń ignoruje polecenia, przeczytaj poradnik pies nie słucha i błędy właściciela. Pełny opis pracy z nagrodą znajdziesz też w tekście o szkoleniu psa metodami pozytywnymi.

Podsumowanie

Psy Pawłowa pokazały, że zwierzę uczy się przewidywać przyszłość na podstawie prostych sygnałów. To odkrycie zmieniło psychologię i fizjologię, chociaż okupione zostało cierpieniem laboratoryjnych zwierząt. Dla Ciebie jako opiekuna płynie z niego praktyczny wniosek: każdy dźwięk, gest i przedmiot może stać się dla psa zapowiedzią czegoś dobrego albo złego. Jeśli chcesz poznać inne historie psów, które zapisały się w dziejach, zajrzyj do działu historia psa.