Pies w sztuce: od malowideł naskalnych po literaturę i film

Pies w sztuce towarzyszy człowiekowi od malowideł naskalnych po filmy animowane: jako myśliwy, strażnik, symbol wierności, a czasem przewodnik zmarłych. Co więcej, wizerunki psów pomagają nam zrozumieć, jak zmieniała się relacja ludzi z psami, a nawet jak kształtowały się poszczególne rasy. Dlatego zapraszamy na krótką podróż przez epoki, od jaskiń i starożytnego Egiptu, przez obrazy dawnych mistrzów, po literaturę i kino.

Najstarsze wizerunki psów: sztuka naskalna

Psy pojawiają się w sztuce naskalnej z różnych części świata, często w scenach polowań, w których towarzyszą ludziom w tropieniu i osaczaniu zwierzyny. Na przykład wiele takich przedstawień znaleziono m.in. na Półwyspie Arabskim, w Afryce Północnej, w Skandynawii i w rejonie Morza Śródziemnego. Co prawda są zwykle schematyczne, ale wyraźnie pokazują psa jako partnera łowów, a więc zwierzę już udomowione i współpracujące z człowiekiem. Natomiast o początkach tej relacji przeczytasz w kategorii historia psa.

Pies w sztuce starożytnej

W starożytnym Egipcie psy i szakale łączono ze światem zmarłych. Na przykład Anubis, bóg mumifikacji i opiekun nekropolii, był przedstawiany z głową psowatego zwierzęcia. Ponadto na egipskich malowidłach widać też smukłe psy myśliwskie przypominające dzisiejsze charty. Z kolei w Grecji motyw psa często pojawia się na wazach, a najsłynniejszym z nich jest trzygłowy Cerber, strażnik wrót Hadesu. Jeśli chcesz wiedzieć o nim więcej, przeczytaj artykuł pies Hadesa.

Rzymianie zostawili po sobie jeden z najbardziej znanych psich wizerunków: mozaikę z Pompejów przedstawiającą psa na łańcuchu z napisem „cave canem”, czyli „uważaj na psa”. W praktyce to dowód, że już dwa tysiące lat temu psy pilnowały domów, a ich właściciele ostrzegali gości.

Psy w sztuce Azji i Persji

W Chinach małe psy dworskie, takie jak pekińczyki i mopsy, utrwalano w porcelanowych figurkach, malarstwie na jedwabiu i rzeźbie. Z kolei w Japonii symbolem wierności stała się akita, uwieczniana na rycinach i w posągach, z najsłynniejszym pomnikiem Hachiko w Tokio. Natomiast perskie miniatury przedstawiają smukłe charty saluki towarzyszące władcom na polowaniach. Więcej o psach Wschodu przeczytasz w tekście pies w kulturze Wschodu oraz w profilu chart perski saluki.

Pies w malarstwie europejskim

W malarstwie europejskim pies zwykle oznaczał wierność, zamożność lub domowe ciepło. Na przykład na obrazie Jana van Eycka „Portret małżonków Arnolfinich” (1434) mały, kudłaty piesek u stóp pary bywa interpretowany jako symbol wierności małżeńskiej. Również Tycjan na obrazie „Wenus z Urbino” umieścił śpiącego pieska w nogach łóżka. Z kolei Velázquez portretował potężne psy towarzyszące hiszpańskiej rodzinie królewskiej, a Goya małe pieski u stóp dam.

Co ciekawe, dla kynologów takie obrazy są cennym źródłem: pozwalają prześledzić, jak wyglądały psy danego typu kilkaset lat temu i porównać je z dzisiejszymi wzorcami, które publikuje Międzynarodowa Federacja Kynologiczna (FCI). Na przykład na rycinach Albrechta Dürera i obrazach z kolejnych stuleci można np. zobaczyć psy przypominające dawne sznaucery. Natomiast w epoce rokoka modne były portrety dam z małymi pieskami na kolanach. Dobrym przykładem jest „Portret damy z pieskiem i małpką” przypisywany Nicolasowi de Largillière, który można zobaczyć w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Na początku XX wieku włoski futurysta Giacomo Balla namalował „Dynamizm psa na smyczy” (1912), w którym jamnik i stopy opiekunki pokazane są w wielu fazach ruchu jednocześnie. Jeśli chcesz poznać szersze omówienie, zajrzyj do artykułów pies w malarstwie i motyw psa w malarstwie.

Pies w sztuce polskiej

Polscy malarze XIX wieku, tacy jak Artur Grottger, Józef Chełmoński czy Juliusz Kossak, często umieszczali psy w scenach myśliwskich i wiejskich: ogary i charty na polowaniach, psy podwórkowe przy zagrodach. Dzięki temu psy są w tych obrazach naturalną częścią polskiego krajobrazu i życia na wsi. Z kolei we współczesnym malarstwie pies pojawia się m.in. w twórczości Jerzego Dudy-Gracza. Ponadto świetne ilustracje z psami do „Pana Tadeusza” i baśni Andersena stworzył Jan Marcin Szancer.

Pies w literaturze

W literaturze pies najczęściej uosabia wierność, odwagę i mądrość. Na przykład wiele pokoleń wzruszało się historią Lassie, suczki owczarka szkockiego, która pokonuje setki kilometrów, by wrócić do swojego chłopca. Ponadto polscy czytelnicy znają też książkę Romana Pisarskiego „O psie, który jeździł koleją” o Lampo, psie podróżującym pociągami po Włoszech. Z kolei Jack London w „Zewie krwi” i „Białym Kle” pokazał psy z perspektywy ich instynktów i przeżyć, a te powieści do dziś należą do klasyki. Natomiast najmłodszych bawią i uczą przygody psich bohaterów książek dla dzieci, takich jak Puc, Bursztyn czy Ferdynand Wspaniały.

Psy w filmie i popkulturze

Kino szybko odkryło psy jako aktorów. Na przykład owczarek niemiecki Rin Tin Tin był jedną z pierwszych hollywoodzkich gwiazd i zagrał w kilkudziesięciu filmach. Następnie ekranizacje przygód Lassie biły rekordy popularności, a w Polsce całe pokolenia śledziły losy Szarika z „Czterech pancernych i psa” i owczarka Cywila z serialu „Przygody psa Cywila”. Z kolei bernardyn Beethoven rozbawił widzów w latach 90., a w animacji królują Pluto, Scooby Doo i nasz rodzimy Reksio. Więcej o psich gwiazdach przeczytasz w artykułach sławne psy i owczarek niemiecki w filmie i literaturze.

Podsumowanie

Pies w sztuce to temat tak stary jak sama sztuka: od scen polowań na skałach, przez bóstwa Egiptu i symbole wierności na obrazach mistrzów, po bohaterów książek i filmów. W efekcie wszystkie te wizerunki pokazują, jak ważne miejsce psy zajmują w życiu ludzi. Ponadto więcej ciekawostek znajdziesz w kategorii ciekawostki i w artykule psy królewskie.