Psy myśliwskie w nowożytności: wyżły i polowania

5 min czytania

Psy myśliwskie w nowożytności, czyli mniej więcej od XVI do XIX wieku, przeszły wielką zmianę: z dawnych sfor do grubej zwierzyny wyłoniły się wyspecjalizowane wyżły, płochacze, aportery i gończe do polowań konnych. Głównym powodem była broń palna, która zmieniła sposób polowania. Poniżej poznasz, jak wyglądały łowy w różnych krajach i jak powstawały typy psów znane nam dziś.

W skrócie:

Broń palna sprawiła, że rozwinęły się psy do szukania, wystawiania i aportowania ptactwa.
We Francji i Niemczech dwory organizowały wielkie, ceremonialne łowy.
W Anglii popularne stało się konne polowanie na lisa z psami gończymi.
Na Bliskim Wschodzie charty, takie jak saluki, otaczano wyjątkową troską.
Pod koniec epoki rozpoczęła się specjalizacja, a w XIX wieku powstały wzorce ras.

Spis treści

Jak broń palna zmieniła psy myśliwskie?

W średniowieczu pies musiał dogonić i zatrzymać zwierzynę, więc liczyły się siła, szybkość i liczebność sfory. Gdy myśliwi zaczęli posługiwać się strzelbą, zadanie psa się zmieniło. Teraz miał odnaleźć ukryte ptactwo, wskazać je myśliwemu, a po strzale przynieść zdobycz. Dlatego coraz większe znaczenie miały psy spokojne, posłuszne i współpracujące, a nie tylko odważne.

W efekcie rozwinęły się trzy grupy, które znamy do dziś:

Wyżły: szukają zwierzyny i zastygają w bezruchu, wskazując jej położenie.
Płochacze: wypłaszają ptactwo z zarośli pod strzał myśliwego.
Aportery: odnajdują i przynoszą postrzeloną zwierzynę, także z wody.

Do dziś te grupy tworzą w klasyfikacji Międzynarodowej Federacji Kynologicznej FCI osobne grupy ras: wyżły w grupie VII, a aportery, płochacze i psy wodne w grupie VIII.

Psy myśliwskie w nowożytności: Francja i Niemcy

Na kontynencie polowanie pozostało przywilejem szlachty i dworu, ale stało się bardziej ceremonialne. Francuscy królowie organizowali wielkie łowy na jelenie z udziałem dziesiątek psów gończych i licznej służby. Polowanie było też okazją do rozmów politycznych i budowania sojuszy. Z kolei w państwach niemieckich, na przykład w Saksonii, dwory utrzymywały ogromne sfory, a chłopom często zabraniano odganiania zwierzyny z pól, co powodowało straty w uprawach i napięcia społeczne.

Kłusownictwo karano surowo, a psy chłopskie bywały okaleczane lub musiały nosić drewniane klocki przy obroży, żeby nie mogły gonić zwierzyny. Pokazuje to, jak bardzo prawo łowieckie chroniło interesy elit.

Psy myśliwskie w nowożytności, polowanie z chartem na dawnej rycinie — Polowanie z chartem, częsty motyw dawnych rycin.

Jak polowano na lisa z psami w Anglii?

Na Wyspach Brytyjskich rozwinęła się inna tradycja. Coraz większą popularność zdobywało konne polowanie na lisa z psami gończymi. Liczyła się w nim nie tyle siła psa, ile wytrzymałość, dobry węch i zdolność do długiej pogoni za zwierzyną. Dlatego hodowcy dobierali psy szybkie, lekkie i odporne, z których wywodzą się dzisiejsze foxhoundy. Anglicy byli też pionierami hodowli opartej na zapisach rodowodowych, co w XIX wieku zaowocowało pierwszymi wystawami psów i wzorcami ras.

W XX i XXI wieku polowania z psami na dzikie ssaki w Wielkiej Brytanii zostały mocno ograniczone przepisami, a dawne sfory często pracują dziś na sztucznym tropie.

Saluki i charty na Bliskim Wschodzie

Europejscy podróżnicy zwracali uwagę, że w krajach arabskich stosunek do psów był zróżnicowany. Psy bezpańskie żyły na marginesie, natomiast charty myśliwskie, zwłaszcza saluki, cieszyły się wyjątkowym szacunkiem. Beduini polowali z nimi na gazele i zające, karmili je najlepszym jedzeniem, pozwalali spać w namiotach i okrywali je w chłodne noce. Starannie dobierali też pary do rozrodu, nierzadko pokonując duże odległości, żeby znaleźć odpowiedniego partnera. Śmierć dobrego charta była dla rodziny prawdziwą stratą. Więcej o tej rasie przeczytasz w tekście historia i pochodzenie saluki.

Koniec epoki: specjalizacja i początek ras

Pod koniec epoki nowożytnej wielkie psiarnie straciły na znaczeniu. Zamiast wielkich sfor do grubej zwierzyny myśliwi trzymali mniej psów, za to wyspecjalizowanych: do ptactwa, do pracy w norach, do tropienia postrzałków. Na przykład posokowce szukały rannej zwierzyny, a norowce, czyli jamniki i teriery, wchodziły do nor lisów i borsuków. Ta specjalizacja przygotowała grunt pod XIX wiek, kiedy powstały kluby kynologiczne, wystawy i wzorce ras.

Dziś wiele z tych ras żyje w rodzinach, ale zachowało instynkt łowiecki. Wyżeł nadal szuka zapachów, a aporter chętnie nosi w pysku zabawki. Jeśli masz psa z takiej linii, zapewnij mu zajęcia węchowe i aportowanie, a w lesie trzymaj go na smyczy. Wcześniejsze dzieje psów myśliwskich opisują teksty psy myśliwskie w średniowieczu oraz psy w starożytnym Rzymie.

Pełny przegląd epok, od wilka po rasy z rodowodem, znajdziesz w artykule historia psa domowego.

Najczęściej zadawane pytania

Jak broń palna zmieniła psy myśliwskie?

Wraz z rozwojem strzelby myśliwi potrzebowali psów, które znajdą ptactwo, wskażą je i przyniosą po strzale. Tak rozwinęły się wyżły, płochacze i później aportery, a znaczenie wielkich sfor do grubej zwierzyny zmalało.

Skąd pochodzą wyżły?

Wyżły rozwinęły się w Europie kontynentalnej, między innymi we Francji, Hiszpanii, Włoszech i Niemczech, z dawnych psów do polowań na ptaki. Ich cechą jest wystawianie, czyli zastyganie w bezruchu przed ukrytą zwierzyną.

Czym różniło się polowanie w Anglii od kontynentalnego?

W Anglii rozwinęło się polowanie konne z psami gończymi na lisa, w którym liczyła się wytrzymałość psów i jeźdźców. Na kontynencie popularne były wielkie łowy dworskie na jelenie i dziki.

Jak Beduini traktowali charty saluki?

Beduini otaczali saluki wyjątkową troską, karmili je dobrym jedzeniem i pozwalali spać w namiotach. Starannie dobierali pary do rozrodu, a utrata dobrego charta była dla rodziny bolesną stratą.

Kiedy powstały współczesne rasy psów myśliwskich?

Typy psów myśliwskich kształtowały się przez całą epokę nowożytną, ale wzorce ras i księgi rodowodowe powstały dopiero w XIX wieku, wraz z pierwszymi wystawami i klubami kynologicznymi.

Podsumowanie

Nowożytność to czas, w którym psy myśliwskie zmieniły się najbardziej. Broń palna, nowe sposoby polowania i różne tradycje w Europie oraz na Bliskim Wschodzie sprawiły, że z dawnych sfor wyłoniły się wyżły, płochacze, aportery i gończe. To z nich wyrosła większość ras myśliwskich, które znamy dziś. Więcej historii znajdziesz w dziale historia psa.